«Ήταν στο ίντερνετ» δεν σημαίνει «ήταν δωρεάν»!
Ένα πρωί ανοίγεις το κινητό και αναγνωρίζεις τη δουλειά σου κάπου, όπου δεν την έβαλες εσύ.
Στην ιστοσελίδα ενός ξενοδοχείου, στην ανάρτηση ενός εταιρικού λογαριασμού, σε ένα τουριστικό φυλλάδιο, σε μια αφίσα, σε ένα διαφημιστικό banner, υπωμένη σε προϊόντα που πωλούνται ή απλώς αναδημοσιευμένη, κομμένη διαφορετικά, χωρίς το όνομά σου.
Η πρώτη αντίδραση είναι συνήθως αμηχανία: «Μπορώ να κάνω κάτι; Αφού η φωτογραφία ήταν ανεβασμένη στο διαδίκτυο.»
Η απάντηση είναι ναι. Και ο νόμος είναι σαφώς πιο προστατευτικός απ’ ό,τι φαντάζονται οι περισσότεροι δημιουργοί.
1. Το δικαίωμα γεννιέται με τη λήψη χωρίς καμία διατύπωση
Δεν χρειάζεται καταχώριση, δεν χρειάζεται κατάθεση, δεν χρειάζεται σύμβολο copyright ©. Κατά το άρθρο 1 του ν. 2121/1993, ο δημιουργός αποκτά πνευματική ιδιοκτησία με τη δημιουργία και μόνο του έργου.
Αυτή περιλαμβάνει δύο δικαιώματα:
- το περιουσιακό δικαίωμα, δηλαδή να αποφασίζεις ποιος αναπαράγει, δημοσιεύει, ενσωματώνει και εκμεταλλεύεται το έργο σου, με ποιον τρόπο και έναντι ποιου τιμήματος και
- το ηθικό δικαίωμα, δηλαδή να αναγνωρίζεσαι ως δημιουργός, να αποφασίζεις για τις συνθήκες παρουσίασης του έργου και να μην το αλλοιώνει κανείς.
Το δεύτερο αυτό δικαίωμα είναι αμεταβίβαστο, γεγονός το οποίο σημαίνει ότι ακόμη κι αν πουλήσεις άδεια χρήσης, το δικαίωμα να αναγράφεται το όνομά σου και να μην πειράζει κανείς τη σύνθεσή σου παραμένει δικό σου.
Θυμίσου, όμως, και κάτι εξαιρετικά σημαντικό και χρήσιμο στην πράξη: η άδεια που παρέχεις σε κάποιον τρίτο είναι πάντοτε συγκεκριμένη. Αυτό σημαίνει ότι α) άδεια για μία χρήση δεν καλύπτει άλλη, β) άδεια για διαδικτυακή προβολή δεν καλύπτει έντυπο ή εμπορικό προϊόν και γ) άδεια για μία περίοδο δεν καλύπτει την επόμενη.
2. Πότε μια φωτογραφία είναι «πρωτότυπη»; Η απάντηση από την υπόθεση της Painer
Το κρίσιμο ερώτημα σε κάθε σχετική υπόθεση είναι αν η φωτογραφία πληροί το κριτήριο της πρωτοτυπίας. Εδώ, ωστόσο, υπάρχει μια ευρέως διαδεδομένη παρανόηση, ότι ορισμένα είδη φωτογραφίας, όπως για παράδειγμα τοπία, προϊόντα, πορτρέτα, «αφού απλώς αποτυπώνουν κάτι που υπάρχει», προστατεύονται λιγότερο. Λάθος!
Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει απαντήσει σαφώς στην υπόθεση C-145/10, Painer (1.12.2011), κρίνοντας ότι μια φωτογραφία προστατεύεται όταν ο δημιουργός μπόρεσε να εκφράσει τις δημιουργικές του ικανότητες μέσα από ελεύθερες και δημιουργικές επιλογές, δίνοντας, έτσι, στο έργο το «προσωπικό του άγγιγμα».
Συγκεκριμένα το Δικαστήριο εξειδίκευσε πού ακριβώς εκδηλώνονται αυτές οι επιλογές:
| Στάδιο | Επιλογές |
| Προετοιμασία | θέση, στάση του εικονιζομένου, φωτισμός |
| Λήψη | κάδρο, γωνία λήψης, ατμόσφαιρα |
| Εμφάνιση | επιλογή μεταξύ τεχνικών ή χρήση λογισμικού |
Δύο πράγματα, συνεπώς, αξίζει να κρατήσει κάθε φωτογράφος από αυτή την σκέψη του Ευρπωπαϊκού Δικαστηρίου:
Πρώτον, η ψηφιακή επεξεργασία μετράει. Δεν είναι «διόρθωση» μιας λήψης, αλλά αντίθετα είναι αναγνωρισμένο στάδιο δημιουργικών επιλογών. Αυτό σημαίνει ότι οι αποφάσεις σου για τη χρωματική διαβάθμιση, την τονική απόδοση, τη διάταξη των στοιχείων της σύνθεσης, είναι μέρος του έργου σου.
Δεύτερον, και είναι ίσως το χρησιμότερο στην πράξη, το ΔΕΕ έκρινε ρητώς ότι από καμία διάταξη δεν προκύπτει πως η προστασία εξαρτάται από το πόσο μεγάλο ήταν το περιθώριο δημιουργικής παρέμβασης. Έτσι, εφόσον διαπιστωθεί ότι μια φωτογραφία αποτελεί έργο, η προστασία της δεν είναι μειωμένη σε σχέση με οποιοδήποτε άλλο έργο.
3. «Ήταν ελεύθερα διαθέσιμη στο διαδίκτυο»
Αυτή είναι, στην πράξη, η συνηθέστερη γραμμή άμυνας της άλλης πλευράς και έχει απαντηθεί κατηγορηματικά.
Στην υπόθεση C-161/17, Renckhoff (7.8.2018), το ΔΕΕ έκρινε ότι η ανάρτηση σε έναν ιστότοπο φωτογραφίας που είχε προηγουμένως δημοσιευθεί σε άλλον ιστότοπο, χωρίς περιορισμούς και με την άδεια του δικαιούχου, συνιστά αυτοτελή «παρουσίαση στο κοινό» και απαιτεί νέα, δική της άδεια.
Ακόμη πιο απλά, το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν ασκεί επιρροή το γεγονός ότι ο δημιουργός δεν είχε θέσει περιορισμούς στη χρήση, καθώς η κτήση και η άσκηση του δικαιώματος δεν υποβάλλεται σε καμία διατύπωση.
Αυτό σημαίνει ότι το γεγονός ότι κάποιος μπορούσε τεχνικά να κατεβάσει τη φωτογραφία σου δεν σημαίνει ότι είχε δικαίωμα να τη χρησιμοποιήσει, καθώς η ελεύθερη πρόσβαση δεν συνιστά άδεια.
Το ίδιο ισχύει και για δύο ακόμα παρανοήσεις, οι οποίες κυκλοφορούν ευρέως:
- Η αναφορά του ονόματός σου δεν αναπληρώνει την άδεια. Αυτό σημαίνει ότι το «credit» ικανοποιεί το ηθικό δικαίωμα πατρότητας και δεν νομιμοποιεί την ίδια τη χρήση.
- Η αναδημοσίευση από μέσο κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι ελεύθερη. Αυτό σημαίνει ότι όταν μια πλατφόρμα διευκολύνει τεχνικά την αντιγραφή δεν σημαίνει ότι παράγει και δικαίωμα υπέρ του τρίτου.
Το σκεπτικό αυτό έχει ουσιαστικό όχι τυπικό χαρακτήρα, καθώς ο δημιουργός έχει δικαίωμα προληπτικής παρέμβασης, δηλαδή να παρεμβαίνει πριν από τη χρήση και να την απαγορεύει, ενώ, αντίθετα, αν κάθε αναδημοσίευση θεωρούνταν επιτρεπτή, το δικαίωμα αυτό θα έχανε κάθε πρακτική αξία.
4. Τι μπορείς να διεκδικήσεις
Ο ν. 2121/1993 διακρίνει δύο επίπεδα προστασίας, και η διάκριση έχει μεγάλη πρακτική σημασία.
Χωρίς να χρειάζεται να αποδείξεις υπαιτιότητα (άρθρο 65 παρ. 1), μπορείς να ζητήσεις την αναγνώριση της προσβολής, την άρση της και την παράλειψή της στο μέλλον, δηλαδή την παύση της χρήσης, την απόσυρση του υλικού από κάθε μέσο ή σημείο διάθεσης και, κατά περίπτωση, την καταστροφή του.
Εφόσον υπάρχει υπαιτιότητα (άρθρο 65 παρ. 2), προστίθενται αποζημίωση και χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης. Και εδώ ο νόμος είναι «γενναιόδωρος», καθώς η αποζημίωση δεν μπορεί να είναι κατώτερη από το διπλάσιο της αμοιβής που θα καταβαλλόταν αν είχε ζητηθεί κανονικά άδεια.
Ο μηχανισμός αυτός του διπλασιασμού της εύλογης αμοιβής έχει, ήδη, κριθεί συμβατός με το ενωσιακό δίκαιο στην υπόθεση C-367/15, Stowarzyszenie OTK (25.1.2017). Το ΔΕΕ δέχθηκε, στην υπόθεση αυτή, ότι εθνική ρύθμιση μπορεί να προβλέπει καταβολή διπλάσιου της υποθετικής αμοιβής χωρίς ο δικαιούχος να οφείλει να αποδείξει την πράγματι προκληθείσα ζημία.
Στην ίδια, μάλιστα, απόφαση υπάρχει και μια παρατήρηση, η οποία συχνά παραβλέπεται, ήτοι ότι η καταβολή και μόνο της αμοιβής δεν αποκαθιστά ολόκληρη τη ζημία, γιατί δεν καλύπτει ούτε τις δαπάνες εντοπισμού της προσβολής, ούτε την ηθική βλάβη, ούτε τους τόκους. Με άλλα λόγια, το «σου δίνω τώρα όσα θα σου έδινα τότε» δεν είναι αποζημίωση.
5. Τι να κρατάς από σήμερα
Οι υποθέσεις πνευματικής ιδιοκτησίας κερδίζονται στην απόδειξη. Πέντε πράγματα κάνουν τεράστια διαφορά:
Τα αρχεία RAW και τα μεταδεδομένα EXIF. Αποδεικνύουν ταυτόχρονα ποιος, πότε, με τι εξοπλισμό και με ποιες ρυθμίσεις. Είναι το ισχυρότερο έγγραφο που διαθέτεις.
Το αρχείο επεξεργασίας. Η αντιπαραβολή αρχικής λήψης και τελικού έργου δείχνει οφθαλμοφανώς τις δημιουργικές σου επιλογές.
Την υπογραφή ή το λογότυπο πάνω στο έργο. Κατά το άρθρο 10 παρ. 1 του ν. 2121/1993, όποιος εμφανίζεται ως δημιουργός στο έργο κατά τον συνήθη τρόπο τεκμαίρεται δημιουργός. Το βάρος ανατροπής το φέρει ο αντίδικος. Είναι δώρο, μην το χαρίζεις!
Τα τιμολόγια προηγούμενων αδειών. Η «εύλογη αμοιβή» δεν προσδιορίζεται στο κενό. Μια προηγούμενη πραγματική συναλλαγή μετατρέπει την αξίωση από εκτίμηση σε υπολογισμό.
Την ημερομηνία της πρώτης δημοσίευσης. Τεκμηριώνει χρονική προτεραιότητα και πρόσβαση του τρίτου στο έργο.
6. Μην αργείς
Οι αξιώσεις από αδικοπραξία παραγράφονται σε πέντε έτη από τότε που έμαθες τη ζημία και το πρόσωπο του υπευθύνου (άρθρο 937 ΑΚ). Σε επαναλαμβανόμενες προσβολές η προθεσμία τρέχει αυτοτελώς για κάθε πράξη, αλλά η αναμονή σημαίνει πάντα απώλεια.
Και μια πρακτική συμβουλή: όταν εντοπίσεις προσβολή, τεκμηρίωσέ την αμέσως. Αποθήκευσε στιγμιότυπα με ορατή ημερομηνία και διεύθυνση, κράτα τον σύνδεσμο, φωτογράφισε το έντυπο ή το προϊόν, κράτα την απόδειξη αν αγοράσεις δείγμα. Το διαδικτυακό περιεχόμενο διαγράφεται εύκολα και συνήθως διαγράφεται μόλις σταλεί η πρώτη επιστολή.
Η δουλειά σου έχει αξία και ο νόμος το αναγνωρίζει
Η υπεράσπιση ενός φωτογραφικού έργου δεν είναι τυπική υπόθεση, καθώς απαιτεί να μεταφραστεί η δημιουργική διαδικασία σε νομικά επιχειρήματα, να τεκμηριωθεί η εμπορική αξία του έργου με συγκεκριμένα μεγέθη και να προβλεφθούν οι γραμμές άμυνας πριν προβληθούν.
Το γραφείο Δρ. Ελευθερία Παπαδημητρίου & Συνεργάτες ασχολείται συστηματικά με το δίκαιο της πνευματικής ιδιοκτησίας και με προσβολές δικαιωμάτων στο διαδίκτυο, από την εξώδικη διεκδίκηση μέχρι τη δικαστική επιδίωξη αποζημίωσης, άρσης της προσβολής και απόσυρσης του υλικού από κάθε μέσο ή σημείο διάθεσης. Αναλαμβάνουμε υποθέσεις σε όλη την Ελλάδα, με ψηφιακή επικοινωνία και ανταλλαγή εγγράφων.
Αν αναγνωρίσεις τη δουλειά σου κάπου όπου δεν την τοποθέτησες εσύ, μη διστάσεις να επικοινωνήσεις μαζί μας. Η πρώτη κουβέντα κοστίζει πολύ λιγότερο από τη σιωπή!
Θέλεις να λαμβάνεις τέτοιες αναλύσεις πρώτος; Κάνε εγγραφή στο Papadimitriou Legal Brief, το newsletter του Γραφείου μας.
Μην ξεχάσεις για τη δική σου έγκυρη νομική ενημέρωση να κάνεις και μια εγγραφή στο κανάλι μας στο YouTube
Το παρόν άρθρο έχει αμιγώς ενημερωτικό χαρακτήρα και αποτυπώνει το νομικό πλαίσιο κατά τον χρόνο δημοσίευσής του. Δεν συνιστά νομική συμβουλή και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη εξέταση κάθε υπόθεσης, η έκβαση της οποίας εξαρτάται από τα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά και αποδεικτικά στοιχεία.
